گفتگویی که در زیر تقدیم حضورتان می شود را بنده با یکی از خوانندگان موسیقی سنتی ایران انجام داده ام که خود من نيز افتخار شاگردی ايشان را دارم .
او کسی نیست جز استاد مظفر شفیعی که درک بالای موسیقایی و گرمی و لطافت صدایش در کنار افتخار شاگردی استاد محمدرضا شجریان ، بی گمان او را از بسیاری از معاصرانش متمایز ساخته است . صدای او لطیفه ای است نهانی از عشق برخیزد . استاد شفیعی بیشتر به پرورش و تربیت شاگردانش می پردازد و کمتر در گفتگو ها و هیاهوهای تبلیغاتی شرکت می جوید . کلاس درس استاد در موسسه فرهنگی و هنری آوای مهر محفل مشتاقان و دوستداران هنر آواز می باشد .خواندن گفتگو با ایشان خالی از لطف نیست . اين گفتگو را از سايت اخبار روزانه موسيقی ايران نيز می توانيد بخوانيد .
لطفا مختصری از شرح حال خود را بيان بفرماييد؟ به سال هزار و سيصد و سی و يك در روستايی از توابع كاشان كه حدود نود كيلومتر با اصفهان و هفتاد كيلومتر با كاشان فاصله دارد متولد شدم. دوران ابتدايی را در زادگاهم گذراندم و پس از آن در سال چهل و دو به تهران آمدم و متوسطه، خدمت سربازی و تحصيل در رشته حسابداری دانشگاه را نيز در پايتخت طی كردم.
چگونه با موسيقی آشنا شديد؟ موسيقی در خانواده ما ريشه دارد. پدرم به رديف موسيقی مسلط بود و رديف می دانست. هم او بود كه مرا از دوران كودكی با دستگاههای موسيقی سنتی آشنا كرد. من و برادر بزرگترم نيز از سنين پنج و شش سالگی با هم می خوانديم و تمرين می كرديم.البته برادر کوچکترم سيدعلاالدين شفيعی كه متاسفانه، سال هفتاد و چهار در يك سانحه رانندگی درگذشت نيز از علاقه مندان موسيقی بود و صدای خوشی هم داشت .بهرحال در سنين نوجوانی استاد عبدالوهاب شهيدی كه از دوستان نزديك پدر به حساب می آيد، با پی بردن به علاقه و استعدادم در آواز يادداشتی داد و مرا به استاد اسماعيل خان مهرتاش معرفی كرد. از آن زمان كه سال پنجاه و دو بود به صورت جدی زير نظر استاد مهرتاش شروع به فراگيری آواز كردم. تا اردی بهشت پنجاه و نه كه استاد مهرتاش به رحمت ايزدی پيوست از محضر وی استفاده می كردم.
از آن دوران و استاد مهرتاش بيشتر بگوييد؟ مرحوم مهرتاش حق بزرگی به گردن موسيقی دارد. او در واقع با تشكيل جامعه هنری باربد و گردهم آوردن بسياری از هنرمندان آن دوره منشا ترويج موسيقی شد وافرادی چون آقای محمد منتشری، آقای جمال وفايی و آقای محمد رضا شجريان نيز در مكتب وی نكته ها فرا گرفتند. وی در قالب نمايش و پرده خوانی و برنامه هايی از اين دست بسياری از متون قديمی ادبيات و موسيقی فولكلوريك ايران را بازسازی و به كمك شاگردانش اجرا كرد. او برای اجرای نقش ها از شاگردان قديمی و جديدش استفاده می كرد. مثلا در يكی از همين نمايش ها استاد شجريان نقش كليد و قفلی را ايفا می كرد و من در اين صحنه شاگرد او بودم.
در محضر استاد مهرتاش نكاتی را فرا گرفتيد؟ بينيد كلاس استاد مهرتاش يك دوره اخلاقی، هنری و فرهنگی بود. وی با صدای مختصری كه داشت آواز را به شيوه مرحوم طاهرزاده و با تار به شاگردانش آموزش می داد. من نيز با رديف در محضر اين استاد بزرگوار آشنا شدم.
چگونه به كلاس استاد شجريان راه يافتيد؟ استاد شجريان در سالهای چهل و شش يا چهل و هفت تا پنجاه از شاگردان استاد مهرتاش بود. سابقه آشنايی بنده با وی نيز از همان دوران بود كه عرض كردم و ما در يك برنامه نيز هم بازی بوديم پس از فوت استاد مهرتاش در سال پنجاه و نه، سه چهار ماهی خودم به تمرين ادامه دادم. اين روند تا شهريور پنجاه و نه ادامه يافت. تا اينكه با راهنمايی يكی از دوستان به نام آقای رضايی كه او هم از شاگردان مرحوم مهرتاش بود، خدمت استاد شجريان رسيدم. آن زمان استاد شجريان شاگرد نمی پذيرفت اما با توجه به سابقه آشنايی كه داشتيم بالاخره به كلاس وی راه يافتم. يك خاطره ای هم از همان دوران برايم باقی مانده كه برايتان نقل می كنم. كلاس استاد شجريان در راديو تشكيل می شد، روز اولی كه رفتم استاد گوشه حسينی را درس ميداد، وی به من نيز تكليف كرد كه بخوانم در حال خواندن بودم كه استاد گفت، يه لحظه صبر كن، و فورا به اتاق بغلی رفت كه گويا آقای محمد رضا لطفی در آنجا مشغول تمرين و ضبط برنامه بود. استاد شجريان بعد از مدتی با آقای لطفی بازگشت و به من گفت دوباره بخوان، من نيز خواندم. استاد رو به آقای لطفی كرد و گفت محمدرضا صداش شبيه كيه؟ آقای لطفی نيز گفت شبيه صدای آقای قوامی است. اين يكی از خاطرات خوب من در روز اول از سالهايی است كه در محضر استاد بزرگ آواز ايران به كسب فيض مشغول بودم و چه لحظات ارزشمندی را برايم رقم زده است. بهرحال پس از مدتی كلاس استاد در راديو بنا به دلايلی تعطيل شد و استاد از ميان شاگردانش چند نفری را برای تدريس در منزل انتخاب كرد كه من هم جز آنها بودم. در كلاس راديو آقايان، حسام الدين سراج، جلال الدين محمديان، قاسم رفعتی و چند نفر ديگر كه اكنون حضور ذهن ندارم شركت می كردند. زمانی هم كه استاد به تدريس در منزل پرداخت، روانشاد ايرج بسطامی، آقای محسن كرامتی، خانم مهرعلی، آقای قاسم رفعتی، آقای علی جهاندار از جمله شاگردان ايشان بودند. البته افرادی مانند آقای علی رضا افتخاری و آقای علی رستميان نيز مدتی از اصفهان به كلاس استاد می آمدند.
شما تا چه مرحله ای از دوره های آوازی استاد شجريان را فراگرفتيد؟ بنده و بعضی شاگردان استاد شجريان مانند آقايان رفعتی، جهاندار، كرامتی و نوربخش كه از ما جوانتر بود، موفق شديم كه تا پايان دوره عالی را نزد استاد شجريان طی كنيم. مرحوم بسطامی نيز به مرحله عالی وارد شد اما بدليل گرفتاريهای كه داشت نتوانست اين دوره را كامل كند. بهرحال در دوره عالی هر جلسه يك دستگاه را انتخاب می كرديم و شعری در آن خوانده می شد و استاد آنرا از تمام جهات مورد نقد قرار می داد. مركب خوانی، نحوه ادای تحريربه روشهايی كه استاد مبتكر آنها بود تلفيق شعر و موسيقی و بسياری از نكات اخلاقی و عرفانی از مواردی بودند كه در خدمت استاد شجريان فرا گرفتم. و هنوز هم اگر مجالی باشد از محضر وی استفاده می كنم.
گويا جناب عالی علاقه چندانی به اجراهای صحنه ای نداريد و بيشتر به تدريس می پردازيد. لطفا در اين خصوص توضيح بدهيد؟ به اعتقاد بنده در كار هنر و موسيقی علاوه بر تسلط و دانش لازم، تعهد و التزام به ارزش های انسانی و فرهنگی نيز بايد درميان باشد. اينها كه در كنار هم قرار بگيرد آثار خوب و شايسته ای بوجود می آيند. در واقع از زمانی كه موسيقی و آواز را آغاز كردم هيچگاه هدفم جنبه های مادی قضيه نبوده و نيست و بيشتر به كيفيت روحانی هنر توجه دارم. در اين ميان اگر كاری هم ارائه شود با دقت آنرا بررسی می كنم. كما اينكه در يكی دو كنسرتی كه انجام دادم همين موارد را درنظر داشتم.
به نظر شما فاكتورهای لازم برای خوانندگی چيست؟ صدای خوب يك مقوله ذاتی و خداددادی است كه پرورش و رساندن آن به سطح مطلوب و حرفه ای بسيار مشكل است و به اصطلاح خون جگر می خواهد. داشتن صدا با وسعت مناسب، استاد خوب و با دانش موسيقايی كافی، گرم بودن صدا و جنس صدا از مواردی هستند كه می توانند در راه فراگيری آواز هنرجو را ياری كنند. من معتقدم هر هنرجو يا هنرمند آواز بايد منش و شخصيت انسانی را نيز چاشنی هنرش كند. آواز خواننده می تواند بيانگر منويات درونی او باشد و نشان دهد كه از نظر كردار و رفتار در چه سطحی قرار دارد. ممكن است فردی با دو دانگ صدا چنان بخواند كه شنودگان را تحت تاثير قرار دهد كه در موسيقی آوازی ما از اين هنرمندان بسيار به چشم می خورد. اما بر عكس هم وجود دارد.
چه روشی برای تدريس داريد؟ روشی كه هم اكنون برای آواز جاری است همان روش سينه به سينه است منتها سبك ها و روايت مختلف رديف تفاوتهايی را در زمينه تدريس به وجود آورده است. من نيز رديف و آوازهايی را كه از استاد شجريان آموخته ام در سطوح مختلف به شاگردانم منتقل می كنم. در ابتدا نوع صدا، توانايی تحرير زدن، صداسازی و موارد مقدماتی را با شاگردان كار می كنم. سپس به تدريس رديف می پردازم. در بعضی موارد هم كه هنرجو توانايی بيشتر داشته باشد با او رديف را شروع كرده و در حين كار سعی می كنم مشكلات صدای او را برطرف نمايم. رديفی هم كه تدريس می شود همان رديفی است كه استاد شجريان آموزش داده كه شامل شيوه مرحوم طاهرزاده و دوامی ورديف خود استاد شجريان می باشد.
به عنوان يك فرد صاحب نظر در موسيقی و به خصوص آواز صدای كداميك از خوانندگان را می پسنديد و به آن گوش می دهيد؟ از كودكی من باصدای خوانندگان برنامه گلها مانوس بودم. ياد دارم كه راديوی بزرگی داشتيم كه هر باتری آن به اندازه پاره آجر بود. آن زمان برق هم نبود. من راديو را به زحمت از تاقچه پايين می آوردم و زير كرسی به برنامه گلها گوش می دادم و بيشتر به صدای مرحوم قوامی و بنان گوش می سپردم. بعد ها هم صدايی آمد بنام سياوش بيدگانی كه من شيفته و مجذوب آن صدا شدم.
چه توصيه ای به ديگر كسانی كه پا در اين عرصه می گذارند داريد؟ امروزه می بينيم جوانان با استعدادی به جرگه خوانندگان می پيوندد اما دريغ كه همه آنها سعی در تقليد صدای خوانندگان به خصوصی مثلا استاد شجريان را دارند. لازم به ذكر می دانم كه بافت حنجره هر كسی مختص خودش می باشد. ممكن است به صورت طبيعی صدای كسی شبيه ديگری شود مانند چهره ها كه بعضی شبيه هم هستند، اما اينكه وقت و انرژی را صرف تقليد يك صدا كنيم زياد منطقی به نظر نمی رسد و مسلما اگر صدای كسی بايد شبيه صدای استاد شود شايسته تر از فرزندش كسی نيست. توصيه من به جوانترها نيز اين است كه با تمرين و ممارست و فراگيری آموزش های اصولی اساتيد در جهت حفظ و اعتلای هنر موسيقی گام بردارند و موسيقی را به شيوه علمی فراگيرند.
